Omvangrijkste onderzoeksproject naar Jheronimus Bosch ooit werpt nieuw licht op zijn oeuvre

Waardevolle ontdekkingen en veel meer inzicht in het werk van Jheronimus Bosch zijn de vrucht van jarenlang systematisch onderzoek en technologische innovaties. Hiermee levert het Bosch Research and Conservation Project een belangrijke bijdrage aan het beter begrijpen van de creativiteit en het genie van deze zoon van ‘s-Hertogenbosch.

Bovendien is het relatief kleine oeuvre van Bosch op basis van de BRCP-resultaten uitgebreid. Ook is een aanzienlijk aantal van zijn schilderijen en tekeningen in de aanloop naar de viering van 500 jaar Jheronimus Bosch gerestaureerd en heeft zijn oorspronkelijke glans teruggekregen. Het doel van het project was immers zowel onderzoek als restauratie. Het BRCP is een initiatief van de Radboud Universiteit Nijmegen, de Stichting Jheronimus Bosch 500 en Het Noordbrabants Museum en kwam tot stand met financiële steun van het Gieskes-Strijbis Fonds en de Getty Foundation (Panel Paintings Initiative).

Het Bosch Research and Conservation Project (BRCP) is het grootste internationale kunsthistorisch onderzoek dat ooit naar de schilderijen en tekeningen van Jheronimus Bosch (ca. 1450 ’s-Hertogenbosch 1516) is gedaan. Een team van negen deskundigen met diverse expertises heeft sinds 2010 vrijwel het gehele oeuvre van Bosch wereldwijd intensief en systematisch onderzocht. Vrijwel het volledige oeuvre van Bosch is volgens een wetenschappelijke, gestandaardiseerde onderzoeksopzet gedocumenteerd. Traditioneel richt het meeste Bosch-onderzoek zich op de betekenis van de kunstwerken van Jheronimus Bosch. Kwesties als schildertechniek, de atelierpraktijk en de conditie van de werken kregen tot dusver veel minder aandacht. Om de betekenis van deze vaak raadselachtige beelden te begrijpen, is een gedetailleerde analyse echter van cruciaal belang. De eerste zorg van het BRCP was daarom een zorgvuldige, gestandaardiseerde documentatie van de schilderijen. Dit is gebeurd met behulp van infraroodreflectografie en ultrahoge resolutie digitale macrofotografie, zowel in het infrarood als in zichtbaar licht.

Door middel van de geavanceerde digitale infrastructuur die door het BRCP is ontwikkeld, konden verbanden worden gelegd die voorheen onopgemerkt bleven. De karakteristieke wijze waarop Bosch details vaak in verf ‘tekent’ en pasteus met verf boetseert kan nu moeiteloos in beeld worden gebracht en uit alle schilderijen heel direct en precies met elkaar worden vergeleken. Ook wordt nu de brug geslagen tussen schilderijen en tekeningen, werelden die voorheen in hoge mate gescheiden waren. Het blijkt dat de wijze van schilderen bij Bosch belangrijke overeenkomsten vertoont met zijn tekenwijze. Naast een veel beter inzicht in het ontstaansproces van de kunstwerken, speelt de BRCP-documentatie ook een belangrijke rol in de toeschrijving van werken die tot op heden niet aan Bosch zelf werden toegekend. De meest verrassende uitkomst van het onderzoek is de toeschrijving van het relatief onbekende schilderij De verzoeking van de heilige Antonius uit het depot van het Nelson-Atkins Museum (Kansas City, Missouri) aan Bosch zelf (zie apart persbericht). Al deze werken zullen te bewonderen zijn in ’s-Hertogenbosch.

Het aantal tekeningen dat aan de meester wordt toegeschreven is bijna verdubbeld. Zo werd de tot nu toe anonieme tekening Hellelandschap door de BRCP-onderzoekers als een authentiek werk van Jheronimus Bosch herkend. De tekening was altijd verborgen in privébezit en zal voor het eerst publiekelijk worden getoond tijdens de overzichtstentoonstelling over Jheronimus Bosch, vanaf 13 februari 2016 in Het Noordbrabants Museum. Daarnaast wordt het schilderij Het Laatste Oordeel uit Brugge door de BRCP-onderzoekers nu voor het eerst zonder omhaal aan Bosch toegeschreven. De schoonmaak en restauratie van de grisailles op de buitenzijde van de luiken heeft de grote schilderkunstige kwaliteit van dit werk weer naar boven gehaald en laat dezelfde schildershand zien die ook de Hooiwagen en Johannes op Patmos schilderde.

Het internationale BRCP-team bestaat uit negen onderzoekers met ieder hun specifieke expertise, waaronder (technisch) kunsthistorici, een fotograaf, een restaurator en een computerwetenschapper (zie bijlage voor overzicht). Zo heeft de fotograaf volgens een vaste methode met steeds dezelfde apparatuur de schilderijen en tekeningen gedocumenteerd op een tot op heden ongekende resolutie. Dat is gebeurd in zichtbaar licht, maar ook met behulp van infraroodfotografie, infraroodreflectografie en de gedigitaliseerde röntgenfotografie, zodat niet alleen de kleinste details zichtbaar gemaakt konden worden, maar ook de voorbereidende ondertekening, die nu onder diverse verflagen ligt en voor het blote oog onzichtbaar is. Van elk schilderij zijn tientallen, soms honderden 60-megapixelfoto’s gemaakt. Een restaurator heeft volgens een vast protocol alle schilderijen van Bosch geanalyseerd, teneinde meer te weten te komen over de techniek waarmee deze zijn vervaardigd en over de conditie waarin deze vijfhonderd jaar oude werken zich tegenwoordig bevinden.

Naast het onderzoek (research) heeft het BRCP zich het behoud en de restauraties (conservation) van de werken van Bosch ten doel gesteld. Minutieuze bestudering van de conditie van de schilderijen heeft duidelijk gemaakt dat veel werken zorg nodig hebben. Dat heeft geleid tot de restauratie van een aanzienlijk deel van het oeuvre, dankzij subsidie van het BRCP en de Getty Foundation (Panel Paintings Initiative). Het leverde spectaculaire restauraties op, zoals die van het Wilgefortistriptiek, het Heremietentriptiek en de Visioenen van het Hiernamaals uit Venetië, de Heilige Hiëronymus uit Gent, de Heilige Christoffel uit Rotterdam en het Laatste Oordeel uit Brugge. “De restauraties hebben verborgen zaken blootgelegd. We zien nu de echte Bosch en hierdoor kunnen we zijn schilderijen beter interpreteren en waarderen”, aldus Luuk Hoogstede, als restaurator betrokken bij het project.

De informatie van het BRCP wordt voor iedereen toegankelijk gemaakt via de website boschproject.org. Het werk van de meester zal tot in de kleinste details te bekijken en te vergelijken zijn met behulp van de baanbrekende « curtain viewers », ontwikkeld door computerwetenschapper Robert G. Erdmann. Deze ‘gordijnkijker’ stelt bezoekers in staat de grote hoeveelheid informatie als gevolg van de nieuwe beeld-/fotografietechnieken op een toegankelijke manier te verwerken en te vergelijken. Zo wordt voor elk type fotografie een gordijn opzij getrokken zodat de bezoeker zich kan concentreren op één detail zonder de context te verliezen en zo in staat is een reis te maken door alle verflagen van het betreffende schilderij.

Erdmann, werkzaam bij het Rijksmuseum en onder meer actief voor het MoMA en The Metropolitan Museum of Art in New York: “Nog nooit is het hele œuvre van één kunstenaar volgens dezelfde standaarden in beeld gebracht. Normaal heeft elk museum zijn eigen camera’s, met andere belichting en formaten, wat het voor onderzoekers lastig maakt kunstwerken goed met elkaar te vergelijken. De standaardisering van het onderzoeksproces zorgt wetenschappelijk gezien voor een stevige stap voorwaarts, omdat we nu zeker weten dat we schilderijen en tekeningen met elkaar vergelijken en niet slechts de wijze waarop ze zijn gefotografeerd.” Voor het BRCP ontwikkelde Erdmann nog een aansprekende nieuwe toepassing, gebaseerd op de Morelli-methode, genoemd naar de 19e-eeuwse Italiaanse kunsthistoricus Giovanni Morelli (1816-1891). Deze bedacht een methode om de authenticiteit van een kunstwerk vast te stellen, gebaseerd op het vergelijken van geschilderde details als oren en handen. In dergelijke kleine details is immers het ‘handschrift’ van de schilder herkenbaar. Erdmann moderniseerde Morelli’s visie voor het Bosch-project. Door bijvoorbeeld alleen de oren van verschillende werken van Bosch op een computerscherm naast elkaar te bekijken, worden overeenkomsten en verschillen meteen duidelijk. Alle fotografische documentatie van het Bosch-project wordt online beschikbaar gemaakt via boschproject.org.

Alle archivalische bronnen over Jheronimus Bosch, zijn directe context en zijn oeuvre worden met vertaling en uitleg ontsloten in de website BoschDoc, een project in samenwerking met het Huygens ING, het Stadsarchief ’s-Hertogenbosch en de Radboud Universiteit Nijmegen. BoschDoc is raadpleegbaar via boschproject.org en via boschdoc.huygens.knaw.nl. De resultaten van het wereldwijde onderzoek van het BRCP worden gepubliceerd in een monografie, een tweedelig wetenschappelijk naslagwerk van in totaal ruim duizend pagina’s, geïllustreerd op niet eerder vertoonde wijze. In deel 1, de Catalogue raisonné, worden alle schilderijen en tekeningen van Bosch en zijn werkplaats behandeld, aangevuld met besprekingen van enkele schilderijen die tot voor kort als eigenhandig werden beschouwd. De Catalogue raisonné wordt voorafgegaan door vier essays. Daarin wordt ingegaan op de levensloop van Bosch, op de vraag wat een Bosch is, op de materialen en technieken die hij gebruikte en op de conserverings- en restauratiegeschiedenis van zijn werken. Deel 2, Technical Studies, bevat alle onderzoeksrapporten over de bestudeerde schilderijen, ingeleid door twee essays over de fotografie en de beeldverwerking door het BRCP.

Het onderzoeksteam bestaat uit de volgende mensen:

★ Dr. Matthijs Ilsink (kunsthistoricus, coördinator BRCP, Radboud Universiteit Nijmegen)

★ Prof. Dr. Jos Koldeweij (kunsthistoricus, voorzitter wetenschappelijk comité BRCP, Radboud Universiteit Nijmegen)

★ Prof. Dr. Ron Spronk (technisch kunsthistoricus, Queen’s University, Kingston, Ontario, Canada, Radboud Universiteit Nijmegen)

★ Luuk Hoogstede, MA (schilderijenrestaurator, Stichting Restauratie Atelier Limburg (SRAL))

★ Prof. Dr. Robert G. Erdmann (computerwetenschapper, Het Rijksmuseum, Universiteit van Amsterdam, Radboud Universiteit Nijmegen)

★ Rik Klein Gotink (fotograaf)

★ Hanneke Nap, MA (wetenschappelijk medewerker)

★ Daan Veldhuizen, MA (wetenschappelijk medewerker)

★ Travis Sawyer, BSc. (wetenschappelijk medewerker van Robert G. Erdmann)

BRON: Persbericht BRCP

Lees ook:Oeuvre Jheronimus Bosch breidt uit met onbekende tekening
Lees ook:Het Noordbrabants Museum eert Jheronimus Bosch
Lees ook:Grootste Jheronimus Bosch-tentoonstelling ooit komt er aan
Lees ook:Jeroen Bosch is niet te vermijden in 2016
Lees ook:Het Noordbrabants Museum wint Global Fine Art Award 2016

Geen reacties // Reageer

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *

Naam

Website

Het kan vijf minuten duren voordat nieuwe reacties zichtbaar zijn.

De volgende HTML tags en attributen zijn toegestaan: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>